Podział świata na strefy wpływów. Cz. I. Dwa podziały polityczne świata: materialny i prawny

W dn. 18.09.2024 odbyła się w Akademii Pedagogiki Specjalnej w Warszawie Konferencja Połówkowa Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego pt. „Ku człowieczeństwu i edukacji dla pokoju”. Wygłosiłem wtedy referat pt. Czy możliwy jest pokój na świecie między strefami wpływów i w zachodniej strefie? Potem napisałem dwa teksty: Podział świata na strefy wpływów i jego znaczenie dla problematyki pokoju oraz O zachodniej wspólnocie politycznej i problemie pokoju. Pierwszy tekst przesłałem do druku do „Kwartalnika Pedagogicznego”, a potem, po negatywnej ocenie, do „Civitas. Studia z filozofii polityki”. Obie redakcje dały mi do zrozumienia, że mój tekst nie spełnia wymogów hegemonicznej metodologii nauk społecznych zachodniej strefy wpływów i jej europejskiej podstrefy (UE). Rzeczywiście, nie spełnia tych wymogów.

Kto więc chce zmieścić się w ramach hegemonicznej metodologii, niech dalej nie czyta. Niech czyta teksty np. Bogusława Śliwerskiego, Honorowego Przewodniczącego Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego, Piotra Kostyły, aktualnego Przewodniczącego Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego, Joanny Ostrouch-Kamińskiej, Przewodniczącej Komitetu Organizacyjnego XII Ogólnopolskiego Zjazdu Pedagogicznego w Olsztynie w dn. 16-18.09.2025 (Komunikaty), czy Leszka Kołakowskiego (teksty politologiczne).

O pedagogice i politologii tych osób pisałem krytycznie już wcześniej. Patrz np. J. Z., Polemika z pajdocentryzmem Bogusława Śliwerskiego, w: J. Z., Filozoficzna analiza i krytyka pajdocentryzmu pedagogicznego, Warszawa 2008, s. 56-68; J. Z. Totalitarne przesłanie XII Zjazdu Pedagogicznego w Olsztynie (IX 2025), „Legion św. Ekspedyta”: Cz. I. O zachodniej strefie wpływów i jej europejskiej podstrefie, 17.06.2026; Cz. II. Nakaz walki z mową nienawiści, 18.06.2026; Cz. III. Nakaz wdrażania praw człowieka, 20.06.2026; Cz. IV. Detradycjonalizacja i dialog, 21.06.2026; J. Z., Czy Kołakowski potępił nienawiść, „Legion św. Ekspedyta”, Cz. 1, 10.03.2026; Cz. 2, 11.03.2026; Cz. 3, 13.03.2026; Cz. 4 (ostatnia), 14.03.2026; Suplement, 16.04.2026.

Poniższy tekst składa się z kilku rozdziałów. W rozdziale pierwszym ukazane będą dwa podziały polityczne świata: prawny (podział na państwa) i materialny (podział na strefy wpływów i strefy buforowe). Oba te podziały można analizować od strony formalnej i od strony merytorycznej. Rozdział drugi poświęcony jest, w interpretacji Gumplowicza, ekspansjonizmowi państwa suwerennego. Opozycja „my” – „wróg” w interpretacji Schmitta ukazana jest w rozdziale trzecim. Władza hegemona jest treścią rozdziału czwartego. W ostatniej części pracy podjęta będzie próba odpowiedzi na pytanie, czy między strefami wpływów może zapanować pokój.

I. Dwa podziały polityczne świata: materialny (siłowy) i prawny

1. Ideologia

W trakcie tych analiz będę nawiązywać do różnych ideologii. Definicję „ideologii”: podaję za Bogusławem Wolniewiczem (1927–2017). W uproszczeniu jest to „każdy zespół idei społecznych czynny politycznie”. Rozwinięte określenie ma postać:

Przez ideologię rozumiemy każdy zespół idei społecznych spójny psychologicznie i czynny politycznie. „Ideami społecznymi” nazywamy przy tym wszelkie poglądy odnoszące się wprost lub pośrednio do stosunków wzajemnych między ludźmi. Poglądy takie są „psychologicznie spójne”, gdy ten, kto je żywi, nie widzi zawartych w nich być może sprzeczności. „Politycznie czynne” są zaś wtedy, gdy zdolne są opanować masy i pobudzić je przez to do publicznych działań, zbiorowo lub w rozproszeniu. Zauważmy ponadto, że politycznie czynny musi być jedynie  zespół  owych poglądów, niekoniecznie każdy z nich z  osobna. Dopiero w takim zespole tworzą one mieszaninę poglądów społecznie wybuchową[1].

W ideologii, według Wolniewicza, można wyodrębnić dwie składowe: teoretyczną i praktyczną. Na część teoretyczną składa się pogląd na naturę ludzką. Jest to antropologia filozoficzna. Część praktyczną stanowią przekonania o słuszności, o tym, co się komu należy. Jest to etyka[2]. Składowymi ideologii są więc antropologia filozoficzna i etyka. Ze swojej strony do części teoretycznej zaliczyłbym jeszcze naukę. Byłyby tutaj twierdzenia zgłaszane jawnie lub ukrycie przez daną ideologię. Ideologia byłaby kreatorem pewnych prawd. Mamy więc schemat (tab. nr 1):

Tab. nr 1. Ideologia

Ideologia
teoretyczna	praktyczna
Pogląd na naturę ludzką oraz opis rzeczywistości	Przekonanie o słuszności, o tym, co się komu należy
Antropologia filozoficzna i nauka	Etyka

Źródło: oprac. własne na podstawie: B. Wolniewicz, Pedagogika ogólna – wykłady (semestr zimowy 2009/2010). Seminarium pedagogiczne dla doktorantów PW, Warszawa 2009, wykład 27.10.2009 (notatki z wykładu) oraz uzupełnienie własne.

Wolniewicz mianem „politycznej poprawności” określa etykę ideologii skrajnej lewicy[3]. W tym tekście każdą etykę ideologii określać będę „polityczną poprawnością”. Tak rozumianymi zespołami idei społecznych są np. ideologia hegemona, ideologia pajdocentryzmu pedagogicznego, ideologia aksjocentryzmu pedagogicznego itd.

2. Politologia: formalna i merytoryczna

Henryk Elzenberg (1887–1967) wyodrębnił aksjologię formalną i aksjologię merytoryczną. W tej sprawie w r. 1946 pisał tak:

W obrębie filozofii wartości rozróżniam dwa wielkie działy, które – wg mojego własnego przyzwyczajenia – określam jako „merytoryczny” i „formalny”. Pierwszy odpowiada na pytanie: jakie przedmioty (tzn. jakie klasy przedmiotów, przedmioty o jakich wspólnych cechach) są wartościowe i w jakim stopniu. Gdy się np. mówi, że najwyższą wartością jest miłość, albo gdy się odmawia wartości poznaniu, czy wszystkim przedmiotom zmysłowym, uprawia się aksjologię merytoryczną. Gdy się natomiast wygłasza pewne twierdzenia o wartościach, które się uważa za prawdziwe niezależnie od tego, jakie przedmioty uważa się za wartościowe, uprawia się aksjologię formalną[4].

Politologia jest dyscypliną poznawczo-aksjologiczną zajmującą się polityką. Rdzeniem polityki jest władza. Gdy odniesiemy rozważania Elzenberga do politologii, otrzymamy politologię formalną (ogólną, abstrakcyjną): ogólny opis i ogólne cele oraz politologię merytoryczną (konkretną, szczegółową): konkretny opis i konkretne cele (odniesienie politologii formalnej do danego obiektu badań). W pierwszym przypadku przedmiotem analiz jest natura ludzka, państwo jako takie, strefa wpływów jako taka, ogólne relacje między strefami wpływów, ogólne relacje między państwami, itd. Analizy w drugim przypadku dotyczą konkretnych państw, konkretnych stref wpływów, relacji między konkretnymi państwami itd. Politologia formalna staje się tutaj ukonkretniona. Pokażmy to na schemacie (tab. nr 2).

Tab. nr 2. Politologia: formalna i merytoryczna

Politologia
formalna (ogólna, abstrakcyjna) (ogólne relacje)	merytoryczna (konkretna, szczegółowa) (konkretne relacje)

Źródło: oprac. własne.

Politologia formalna zajmuje się m.in. formalnym opisem dwu podziałów politycznych świata, a politologia merytoryczna – merytorycznym opisem.

W ten oto sposób otrzymujemy dwa opisy politycznego świata: formalny i merytoryczny

Tab. nr 3. Dwa opisy politycznego świata: formalny i merytoryczny

Dwa opisy politycznego świata
formalny (ogólny, abstrakcyjny) (ogólne relacje)	merytoryczny (konkretny, szczegółowy) (konkretne relacje)

Źródło: oprac. własne.

W praktyce dany opis może zawierać elementy opisu formalnego i elementy opisu merytorycznego. Powinno się jednak mieć świadomość tego ewentualnego współwystępowania.

3. Podziały polityczne świata: materialny (siłowy) i prawny

Opis rzeczywistości politycznej to jedna sprawa. Czymś głębszym jest zrozumienie tej rzeczywistości. I tutaj dochodzimy do sedna. Otóż w tej rzeczywistości są dwa różne, choć jakoś sprzężone ze sobą, polityczne podziały świata: materialny (siłowy) i prawny. Ten pierwszy jest podziałem na strefy wpływów (mocarstwo wraz z hegemonem z zapleczem bankowym, korporacyjnym, politycznym, militarnym oraz państwa zależne) i strefy buforowe, ten drugi – podziałem na państwa. Należałoby teraz wyodrębnić dwie politologii: materialną (siłową) i prawniczą. Ta pierwsza zajmowałaby się podziałem materialnym, ta druga – podziałem prawnym. Przedstawmy to na schemacie – tab. nr 4.

Tab. nr 4. Politologia: materialna i  prawnicza.

	politologia
materialna (siłowa) opisuje podział świata na strefy wpływów i strefy buforowe		prawnicza opisuje podział świata na państwa

Źródło: oprac. własne.

Strefa wpływów tworzy wspólnotę polityczną, którą włada hegemon. Oba podziały można rozważać w dwu aspektach: formalnym (ogólnym) i merytorycznym (konkretnym). Ujmijmy ten zapis w postaci schematu (tab. nr 5).

Tab. nr 5. Dwa podziały polityczne świata: materialny (siłowy) i prawny

Podziały polityczne świata
materialny (siłowy) (de facto, faktyczny, na strefy) podział na strefy wpływów i strefy buforowe		prawny (de iure, na państwa) podział na państwa
opis formalny (ogólny)	opis merytoryczny (konkretny)	opis formalny (ogólny)	opis merytoryczny (konkretny)

Źródło: oprac. własne.

4. Opisy formalne dwu podziałów politycznych świata: materialnego i prawnego

Porównajmy dwa opisy formalne: podziału materialnego i podziału prawnego (kolumna nr 1 i nr 3 w tabeli nr 4). Podział materialny (siłowy) odgrywa w świecie niewspółmiernie większe znaczenie niż podział prawny. Gwarantem pierwszego podziału jest siła, drugiego – prawo. W państwach jest coś z uznaniowości, konwencjonalności, pochodności. Czegoś takiego nie ma w strefach wpływów. Kluczem do polityki jest podział materialny (siłowy), podział prawny stanowi tylko namiastkę takiego klucza. Jest to po prostu quasi-klucz. Podział materialny nie jest eksponowany, a jego symbolika, jeżeli istnieje, jest bardzo skromna. Inaczej jest w przypadku podziału prawnego, jest on wyeksponowany i jego symbolika jest bogata. Można odnieść wrażenie, że podział prawny ma niejako przykryć podział materialny, chociaż ten ostatni jest autonomiczny, a ten pierwszy jest wtórny. Podsumujmy te rozważania tabelą nr 6.

Tab. nr 6. Opisy formalne dwu podziałów politycznych świata: materialnego i prawnego

Lp.	Kryterium	Podziały polityczne świata (opis formalny)
		materialny (siłowy) (de facto, faktyczny, strefowy) podział świata na strefy wpływów i strefy buforowe	prawny (de iure, na państwa)   podział świata na państwa
	przedmiot	strefy wpływów i strefy buforowe	państwa
	podmiot	państwa hegemoniczne (mocarstwa)	państwa i organizacje międzynarodowe
	gwarant	siła, miecz, prawo siły	traktaty, papier, siła prawa i czasami siła
	charakter	faktyczny, siłowy, przemocowy, koercyjny, żywiołowy, elitarny	umowny, pokojowy, równowagowy, uznaniowy, uporządkowany, egalitarny
	znaczenie	dominujące	wtórne
	źródłowość	podział autonomiczny, samorodny	podział wtórny
	przejawianie się	ukryte lub raczej ukryte	wyeksponowane
	propaganda	eksponuje się podział prawny	eksponuje się podział prawny
	symbolika	skromna lub nawet jej brak	bogata
	klucz	klucz do polityki	klucz do quasi-polityki, do myślenia życzeniowego. Jest zupełnie inaczej, gdy na podział prawny patrzymy poprzez pryzmat podziału materialnego.

Źródło: oprac. Kamil Zubelewicz i Jan Zubelewicz.

Dalsze analizy będą dotyczyły głównie materialnego podziału w aspekcie formalnym. Dla kontrastu będzie przedstawiony czasami podział prawny. Uwieńczeniem tych analiz jest odpowiedź na pytanie: czy jest możliwy pokój między strefami wpływów.

[1] B. Wolniewicz, Z pedagogiki ogólnej (2010), [w:] tegoż, Filozofia i wartości. Post factum, wybór i red. P. Okołowski, Wydawnictwo Antyk Marcin Dybowski, Warszawa 2021, s. 144

[2] B. Wolniewicz, Pedagogika ogólna – wykłady, Seminarium Pedagogiczne dla doktorantów Politechniki Warszawskiej, Warszawa semestr zimowy 2009/2010, wykład 27.10.2009, notatki własne.

[3] Ibidem.

[4] H. Elzenberg, Podstawowe pojęcia aksjologii I. Wykłady toruńskie 1946–1949, oprac. A. Lorczyk, [w:] tegoż, Pisma aksjologiczne, oprac. L. Hostyński, A. Lorczyk, A. Nogal, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2002, s. 198, wykład I, 17.10.1946.