Podział ugrupowań politycznych według Ulricha Schradego

W trakcie pewnej dyskusji (VII 2026) pojawił się problem rozumienia kryterium podziału ugrupowań politycznych na lewicę i prawicę. Ponieważ swego czasu Ulrich Schrade napisał na ten temat książkę, a ja napisałem recenzję tej książki, więc pomyślałem o przedruku tej recenzji. Schrade (21.07.1943-15.11.2009) był najwybitniejszym uczniem prof. Bogusława Wolniewicza (22.09.1927-4.08.2017). Poniżej przytaczam przedruk z „Najwyższego Czasu” nr 35-36, dn. 28.08-4.09.2004, s. 51 i 52.

Jakie przyjąć kryterium podziału sceny politycznej? Jakie są stanowiska polityczne? Jak one odnoszą się do narodu? Te i inne problemy są przedmiotem wielostronnych analiz w monografii Ulricha Schradego, Międzywojenna polska myśl narodowa. Od patriotyzmu do globalizmu, ARCANA, Kraków 2004, ss. 338.

Praca składa się z 10 rozdziałów. Rozdział pierwszy (Aksjologiczne podstawy pluralizmu politycznego, s. 9-45) jest próbą systematyki stanowisk politycznych. Ograniczę się tylko do przedstawienia treści  tego rozdziału. Scenę polityczną dzieli Schrade, zgodnie z tradycją, na dwa duże obozy: lewicę i prawicę. Różnica między badaczami, jak i też między politykami, polega na tym, że przypisują oni tym terminom różną treść. W opinii Schradego kryterium podziału dotyczy stosunku do antropologicznych i aksjologicznych przekonań oraz do roli i funkcji państwa w życiu społecznym.

Lewica wyznaje naturalistyczną antropologię filozoficzną i aksjologię, prawica – transcendentalną. Charakterystyka naturalizmu i transcendentalizmu przyjęta przez Schradego jest następująca.

Zwolennicy naturalizmu uważają, iż ludzie dążą do zachowania życia w optymalnie korzystnych warunkach. Oznacza to, że najwyższą wartością jest długie życie w dobrobycie. Cel ten można zrealizować, bo ludzie – według ich ujęcia – z natury są mądrzy i dobrzy, a ponadto wolni i równi. W procesie rozwoju cywilizacji ta rozumność i dobroć człowieka mogły ulec deprywacji i skrzywieniu. Tę deprywację można jednak skorygować, zmieniając wspólnoty i instytucje społeczne. Przyjmuje się tutaj, że wszelkie zło wynika z biedy, choroby, wyalienowanej pracy, złych instytucji społecznych, ograniczeń moralno-religijnych itp. To głównie na państwie spoczywa obowiązek likwidacji tego zła.

Zwolennicy transcendentalizmu twierdzą, że człowiek dąży przede wszystkim do zachowania życia, ale nad tym celem nadbudowane są potrzeby rozwoju duchowo-moralnego i potrzeby transcendencji. Człowiek bardziej niż życie w dobrobycie ceni życie z sensem. A sens życiu mogą nadać tylko wartości transcendentne. Nośnikiem tych wartości są wspólnoty, takie jak; dom, ojczyzna, Kościół i inne. Nie jest prawdą, że człowiek z natury jest dobry, bo jego natura jest “skażona grzechem pierworodnym” i „w dążeniu do realizacji swych celów życiowych jest osłabiona w obu składowych w rozumie i w woli, przy czym ta ostatnia ulega większemu osłabieniu niż rozum” (s. 15). Więzi wspólnotowe ułatwiają przezwyciężenie przynajmniej niektórych słabości natury ludzkiej.

Lewicowość cechuje się wiarą w człowieka i wartości naturalistyczne, prawicowość – pesymizmem antropologicznym i wiarą w wartości transcendentne. Pesymizm sprzężony jest z wolą ograniczenia zła, tkwiącego w naturze ludzkiej. W tym celu np. w kodeksie karnym musi istnieć kara śmierci. Lewica opowiada się za szerokimi uprawnieniami państwa, prawica – za ograniczonymi. Państwo – według prawicy – nie powinno wyręczać ludzi w walce ze złem. Jego pomoc winna być ograniczona do sporadycznych sytuacji. Szeroka pomoc państwa przyczynia się bowiem do powstania nowych form zła, takich jak: zanik odpowiedzialności za siebie i bliskich oraz żądza władzy i arogancja rządzenia.

Podziały na lewicy

Naczelnym celem lewicy jest realizacja powszechnego dobrobytu. Do osiągnięcia tego celu mają przyczynić się takie wartości, jak: wolność, równość i braterstwo. Jedni twierdzą, że powszechny dobrobyt winno się realizować w warunkach wolności, inni natomiast, że w warunkach równości. Stąd też wyodrębnia Schrade lewicę wolnościową (zwolennicy ustroju wolności społecznej) i lewicę równościową (zwolennicy ustroju równości społecznej). Ta pierwsza traktuje równość jako środek do zapewnienia wolności, ta druga – wolność jako środek do zapewnienia równości.

W ramach lewicy wolnościowej można dokonać dalszego podziału. Są tutaj socliberałowie i anarchiści. Socliberałowie opowiadają się za pełną swobodą w działalności gospodarczej, przy równoczesnym preferowaniu najsłabszych podmiotów ekonomicznych. Głoszą również nieograniczoną wolność moralno-obyczajową i kulturową jednostki. Według anarchistów warunkiem wolności społecznej jest równość we wszystkich możliwych zakresach. Zamierzają oni osiągnąć wolność, równość i braterstwo w wyniku spontanicznych działań grup rewolucyjnych. W czasie rewolucji te trzy wartości można by osiągnąć jednocześnie: wolność – przez zniesienie wszelkiej władzy, równość – przez zniesienie własności i braterstwo – przez zniesienie narodów.

Zwolenników ustrojów równości społecznej różnicuje sposób dochodzenia do równości. Są tutaj socjaliści demokratyczni i komuniści. Ci pierwsi wymagają nie tylko wprowadzenia formalnej równości praw politycznych, ale i zaspokojenia przez każdego człowieka potrzeb elementarnych na standardowym dla danego społeczeństwa poziomie. Owo minimum socjalne ma każdemu zapewnić państwo czy to przez państwową własność środków produkcji, czy przez wtórną redystrybucję dochodów. Aby redystrybucja w pełni odpowiadała zapotrzebowaniom, wprowadza się bardzo wysokie podatki. Broniąc swego stanu posiadania socjaliści przechodzą czasami na pozycje narodowe. Wtedy socjalizm jest tylko dla „swoich”.

Komuniści uważają, że równość społeczną może zrealizować tylko partia komunistyczna. Środkiem do tego jest uspołecznienie własności prywatnej środków produkcji. Partia korzysta z niczym nieograniczonej wolności. Mamy więc następujący schemat:

Rys. 1. Podziały na lewicy

Źródło: oprac. U. Schrade.

Podziały na prawicy

Prawica jest ruchem społeczno-politycznym zmierzającym do realizacji wartości transcendentnych, takich jak: Bóg, honor i ojczyzna. Państwo ma bronić tradycyjnych wspólnot i instytucji społecznych. W obrębie prawicy wyodrębnia Schrade prawicę wiary i prawicę idei. Ta pierwsza najwyżej ceni wspólnotę wiary. Uważa ona, że bojaźń oraz miłość Boga i bliźniego przezwycięża słabości natury ludzkiej i ukierunkowuje człowieka ku wyższym celom. Prawica wiary przejawia się w dwu postaciach: chrześcijańskim integryzmie i chrześcijańskiej demokracji. W chrześcijańskiej demokracji religia jest elementem wolnej gry rynkowej, w chrześcijańskim integryzmie religia zajmuje czołowe miejsce i jest  poza grą rynkową.

W prawicy idei wyodrębnia Schrade również dwa stanowiska: konserwatywno-liberalne i narodowo-liberalne. Prawica konserwatywno-liberalna, opowiada się za wolnym rynkiem i surowym prawem, dba o całą konserwatywną tradycję historyczno-kulturową. Prawica narodowo-liberalna głosi pełny liberalizm gospodarczy oraz wspiera dokonania własnej tradycji i kultury narodowej. Schematyczny podział ma postać:

Rys. 2. Podziały na prawicy

Źródło: oprac. U. Schrade.

W kolejnych rozdziałach pracy, od drugiego do ósmego, przedstawieni są wybrani reprezentanci poszczególnych ugrupowań politycznych i ich stosunek do narodu, ojczyzny i państwa. Konserwatyzm liberalny reprezentuje Henryk Elzenberg (1887-1967), narodowy liberalizm – Roman Dmowski (1864-1939), chrześcijański integryzm – do około 1965 r. ojciec Innocenty Maria Bocheński (1902-1995), chrześcijańską demokrację – po około 1965 r. ojciec Innocenty Maria Bocheński, socliberalizm – Tadeusz Kotarbiński (1886-1981), socjalizm – Mieczysław Niedziałkowski (1883-1940), komunizm – Róża Luxemburg (1870-1919). Czytelnicy mogą  zapoznać się z solidnie opracowanymi rozdziałami o  filozofach (Elzenberg, Kotarbiński, Bocheński) i politykach (Dmowski, Niedziałkowski, Luxemburg).

Jaką postać przyjmą narody w konfrontacji z procesem globalizacji? Jest to treść rozdziału  dziewiątego. Wyróżnione są dwa modele integracji: przez gospodarczą liberalizację (model amerykański) i przez wszechstronną regulację (model europejski). Aprobata autorska jest po stronie modelu amerykańskiego.

Dodajmy na koniec, że Ulrich Schrade (ur. 1943) – profesor Politechniki Warszawskiej – jest autorem, poza wyżej wymienioną, kilku innych książek: Idea humanizmu w świetle aksjologii Henryka Elzenberga (1986), Etyka. Główne systemy (1992) oraz Nurty filozofii współczesnej (1997, 2003). Ukazane tam podziały w filozofii i etyce stanowią podstawę rozważanych tutaj sporów politycznych.